Nhân kỷ niệm 136 năm Ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2026)

Phát huy vai trò của đội ngũ trí thức gắn với việc học tập và làm theo những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới

Mở đầu

          Chủ tịch Hồ Chí Minh - người anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới. Cả cuộc đời của Người đã cống hiến cho sự nghiệp giành độc lập, tự do cho đất nước, hạnh phúc của nhân dân. Người cũng dành nhiều tình cảm và luôn chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng, đào tạo rèn luyện đội ngũ trí thức Việt Nam trở thành những chiến sĩ cách mạng kiên trung, suốt đời phụng sự cho sự nghiệp cách mạng vẻ vang của Đảng. Từ khi thành lập Đảng cho đến nay, đội ngũ trí thức Việt Nam luôn tiên phong gương mẫu, năng động, sáng tạo trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước. Tiếp tục khẳng định và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức gắn với việc học tập và làm theo những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh là một trong những nhiệm vụ trọng tâm để phát triển kinh tế - xã hội của cả nước nói chung và từng địa phương nói riêng trong giai đoạn mới.

Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện với các trí thức năm 1964 (Ảnh: lamdong.gov.vn)

          1. Vai trò của đội ngũ trí thức trong tiến trình phát triển kinh tế  - xã hội ở Việt Nam

          Trí thức là nguồn lực trí tuệ quan trọng của sự phát triển kinh tế - xã hội ở từng quốc gia cũng như trên phạm vi quốc tế. Họ có vai trò to lớn trong việc sáng tạo ra những giá trị kinh tế, văn hoá, tinh thần, đem lại những thành tựu quan trọng trong khoa học - kỹ thuật, giáo dục - đào tạo, góp phần thúc đẩy sự tiến bộ xã hội. Hội nghị BCH Trung ương Đảng lần thứ 7 (khóa X) đã nêu: “Trí thức là những người lao động trí óc, có trình độ học vấn cao về lĩnh vực chuyên môn nhất định, có năng lực tư duy độc lập, sáng tạo, truyền bá và làm giàu tri thức, tạo ra những sản phẩm tinh thần và vật chất có giá trị đối với xã hội”.     Vai trò của đội ngũ trí thức Việt Nam được khẳng định trên các giác độ sau đây :

Thứ nhất, đội ngũ trí thức là lực lượng tiên phong trong việc nghiên cứu, tổng kết lý luận và thực tiễn để cung cấp những luận cứ khoa học, khách quan; tham mưu định hướng chiến lược cho Đảng, Nhà nước trong hoạch định con đường phát triển đất nước ở tầm vĩ mô cũng như ở từng lĩnh vực cụ thể; đồng thời, trực tiếp tham gia phản biện, đóng góp ý kiến về từng chủ trương, đường lối, chính sách, chương trình, dự án, đề án phát triển đất nước. Đội ngũ trí thức còn tích cực tham gia vào công tác lãnh đạo, quản lý, điều hành đất nước, qua đó đã góp phần nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng và chất lượng, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị các cấp.

          Thứ hai, đội ngũ trí thức cũng là bộ phận cơ bản của nguồn nhân lực chất lượng cao, là lực lượng sản xuất trực tiếp quyết định khả năng nâng cao năng suất lao động, tăng trưởng và phát triển kinh tế, là nhân tố nòng cốt quyết định trình độ, tốc độ phát triển và nội lực của nền kinh tế đất nước hiện nay. Đội ngũ trí thức cũng là lực lượng đi đầu trong nghiên cứu, ứng dụng, phát triển các lĩnh vực khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, chuyển giao công nghệ, đổi mới dây chuyền sản xuất nhằm nâng cao hiệu quả, năng suất lao động của các ngành kinh tế, giúp đẩy nhanh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển bền vững, quyết định sự thành công của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

          Thứ ba, đội ngũ trí thức là lực lượng có vai trò chủ đạo trong việc sáng tạo ra các công trình, tác phẩm văn hóa, nghệ thuật có giá trị cao, góp phần lưu giữ, bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc; đồng thời, thông qua các hoạt động giao lưu, hợp tác quốc tế về văn hóa, góp phần làm cho nền văn hóa nước nhà ngày càng phong phú và tiến bộ, cũng như quảng bá các giá trị văn hóa Việt Nam đến với bạn bè quốc tế và tiếp thu, truyền bá những tinh hoa văn hóa nhân loại vào Việt Nam.

          Thứ tư, đội ngũ trí thức còn là lực lượng cơ bản trong thực hiện giáo dục đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực cho xã hội, không chỉ trực tiếp giáo dục trình độ chuyên môn, kiến thức, mà còn đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng và không chỉ đào tạo trong nước, mà còn đào tạo ở nước ngoài. Điều này đã góp phần làm cho lực lượng lao động Việt Nam ngày càng được nâng cao về trình độ chuyên môn, kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp, đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu của quá trình đổi mới toàn diện đất nước.

            2. Những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh với đội ngũ trí thức

          Một là, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhắc nhở phải nhận thức đúng về  vai trò của đội ngũ trí thức trong sự nghiệp cách mạng dân tộc. Người viết: ^«… Trí thức là vốn liếng quý báu của dân tộc. Ở nước khác như thế, ở Việt Nam càng như thế. Chứng thực là trong cuộc kháng chiến cứu quốc này, những người trí thức Việt Nam đã chung một phần quan trọng. Một số thì trực tiếp tham gia vào công việc kháng chiến, hy sinh cực khổ, chen vai thích cánh với bộ đội nhân dân. Một số thì hăng hái hoạt động giúp đỡ ở ngoài^»[1]_. ^«… Những người trí thức tham gia cách mạng, tham gia kháng chiến rất quý báu cho Đảng. Không có những người đó thì công việc cách mạng khó khăn thêm nhiều^»[2].

  (1, 2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021;  t.5, tr.184, 275).

          Người còn nhìn thấy sự vất vả, hy sinh thầm lặng của đội ngũ trí thức để đem lại tri thức cho nhân dân, nhất là với đồng bào dân tộc thiểu số, nơi nhân dân ít được tiếp cận với giáo dục và khó khăn. Người viết: ^«Anh chị em chịu cực khổ khó nhọc, hy sinh phấn đấu, để mở mang tri thức phổ thông cho đồng bào, để xây đắp nền văn hoá sơ bộ cho dân tộc … Anh chị em là những người "vô danh anh hùng". Tuy là vô danh nhưng rất hữu ích. Một phần tương lai của dân tộc nước nhà nằm trong sự cố gắng của anh chị em^»3.

                                                    (3. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.556).

          Trong Thư gửi anh em văn hóa và trí thức Nam Bộ, Người đã khen ngợi và động viên đội ngũ trí thức: ^«… Ngòi bút của các bạn cũng là những vũ khí sắc bén trong sự nghiệp phò chính trừ tà, mà anh em văn hóa và trí thức phải làm cũng như là những chiến sĩ anh dũng trong công cuộc kháng chiến để tranh lại quyền thống nhất và độc lập cho Tổ quốc^»4.

                                                    (4. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.157).

          Hai là, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn căn dặn về trách nhiệm của người trí thức trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước. Người đã viết: ^«Lúc này chúng ta có hai nhiệm vụ là kháng chiến và kiến quốc… Các ngài xứng đáng là những chiến sĩ xung phong. Tôi mong rằng các ngài cũng sẽ đem hết tài năng và tri thức giúp cho Chính phủ về mặt kiến thiết. Các ngài sẽ là những cố vấn có kinh nghiệm, có tài năng của Chính phủ^»5_. ^«… Các ngài làm cố vấn cho Chính phủ, nghĩ ra kế hoạch cũng là hy sinh, phấn đấu và quyết tâm… các ngài sẽ phải gánh một gánh nặng rất nặng nề và sự thành công của các ngài cũng sẽ rất lớn lao. Tôi tin rằng với kinh nghiệm, với học thức, với sự quyết tâm của các ngài, việc kháng chiến nhất định thành công và nền tự do, độc lập nhất định vững vàng^»6.

                                          (5,6. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.175, 176).

Bên cạnh đó, Người luôn động viên, khích lệ mỗi cán bộ trí thức trong từng lĩnh vực. Tại buổi lễ bế mạc lớp chỉnh huấn cán bộ trí thức, Người nói: ^«Phấn đấu trong một thời đại vẻ vang, làm cán bộ của một dân tộc anh hùng, đó là một vinh dự của người trí thức, đồng thời cũng là một nhiệm vụ nặng nề”7.

                                                    (7. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.8, tr.300).

Khi nói chuyện tại lớp hướng dẫn giáo viên cấp 2, cấp 3; Người nhắc nhở: ^«... Các thầy giáo, các cô giáo phải gần gũi dân chúng. Các thầy giáo cũng như các trí thức khác là lao động trí óc. Lao động trí óc phải biết sinh hoạt của nhân dân, nếu chỉ giở sách đọc thì không đủ... Các chú, các cô phải thi đua trao đổi kinh nghiệm”8.

                                                   (8. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr.389).

Đặc biệt, đối với đội ngũ y bác sĩ, Người dặn dò: “… Người bệnh phó thác tính mệnh của họ nơi các cô, các chú. Chính phủ phó thác cho các cô, các chú việc chữa bệnh tật và giữ sức khỏe cho đồng bào. Đó là một nhiệm vụ rất vẻ vang. Vì vậy, cán bộ cần phải thương yêu, săn sóc người bệnh như anh em ruột thịt của mình… “Lương y phải như từ mẫu”9.

                                                    (9. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.9, tr.343).

Ba là, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhắc nhở phải xây dựng đạo đức cách mạng của người trí thức. Người viết: “... Một người học xong đại học, có thể gọi là có trí thức. Song y không biết cày ruộng, không biết làm công, không biết đánh giặc, không biết làm nhiều việc khác. Nói tóm lại: công việc thực tế, y không biết gì cả. Thế là y chỉ có trí thức một nửa. Trí thức của y là trí thức học sách, chưa phải trí thức hoàn toàn. Y muốn thành một người trí thức hoàn toàn, thì phải đem cái trí thức đó áp dụng vào thực tế. Vì vậy, những người trí thức đó cần phải biết rõ cái khuyết điểm của mình. Phải khiêm tốn. Chớ kiêu ngạo. Phải ra sức làm các việc thực tế”10. (10. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.275).

Trong Hội nghị Tư pháp toàn quốc năm 1948, Bác nhấn mạnh: “…Các bạn là bậc trí thức. Các bạn có cái trách nhiệm nặng nề và vẻ vang, là làm gương cho dân trong mọi việc… Các bạn là viên chức của Chính phủ Dân chủ Cộng hoà mà các bạn đã giúp xây dựng nên. Chính thể dân chủ của ta tuy còn trẻ tuổi, nhưng đã chiến thắng nhiều cuộc thử thách, nó đã chứng tỏ rằng quả thật là đầy tương lai. Do đó, nhiệm vụ các bạn phải tuyệt đối trung thành với chính quyền dân chủ...”11.

                                                                       (11. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.472).

Với đội ngũ báo chí cách mạng, Người luôn giành một tình cảm đặc biệt cho đội ngũ này, bởi họ là những người chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng, là mỗi pháo đài cách mạng. Bác yêu cầu: “...Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ. Để làm tròn nhiệm vụ vẻ vang của mình, cán bộ báo chí cần phải tu dưỡng đạo đức cách mạng, Cố gắng trau dồi tư tưởng nghiệp vụ và văn hóa; chú trọng học tập chính trị để nắm vững chủ trương chính sách của Đảng và Chính phủ”12.

Bác luôn trân trọng đội ngũ văn nghệ sĩ và khẳng định họ cũng là đội ngũ trí thức, mang văn hóa, nghệ thuật để làm đẹp cho đời; Bác căn dặn: “... Để làm trọn nhiệm vụ cao quý của mình, văn nghệ sĩ cần phải rèn luyện đạo đức cách mạng, nâng cao tinh thần phục vụ nhân dân, giữ gìn thái độ khiêm tốn; phải thật sự hòa mình với quần chúng, cố gắng học tập chính trị, trau dồi nghề nghiệp”13.

                                                            (12,13. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.13, tr.466;505).

Bốn là, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhìn xa trông rộng; Người đã thấy trước được sự phát triển bền vững của đất nước nhất định không thể thiếu đi vai trò tiên phong của đội ngũ trí thức. Chính vì vậy, để xây dựng đất nước trước những yêu cầu mới, Người đã giao nhiệm vụ cho đội ngũ trí thức: “...Các đồng chí phải là những chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng, văn hóa và khoa học, kỹ thuật; phải góp tài góp sức để cải tiến bộ mặt xã hội của nước ta, làm cho nhân dân ta sản xuất và công tác theo khoa học và đời sống của nhân dân ta văn minh, tức là khoa học, lành mạnh và vui tươi. Đó là nhiệm vụ rất nặng nề mà cũng rất vẻ vang”14. ; “… Phấn đấu trong một thời đại vẻ vang, làm cán bộ của một dân tộc anh hùng, đó là một vinh dự của người trí thức, đồng thời cũng là một nhiệm vụ nặng nề”15.

                                                              14,15. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.14, tr.97-98).

          Trong Báo cáo tại Hội nghị chính trị đặc biệt, Người cũng đã chỉ rõ: “… Anh chị em lao động trí óc phải cố gắng nghiên cứu, sáng tạo, phát minh, đẩy mạnh công tác khoa học kỹ thuật; công tác giáo dục, văn nghệ phải có nhiều cống hiến cho sự nghiệp phát triển kinh tế và văn hóa, xây dựng Tổ quốc giàu mạnh, đào tạo cán bộ cho tương lai”16.

                                                                (16. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.14, tr.277).

          * Thấm nhuần những lời căn dặn của Bác, đội ngũ trí thức Việt Nam luôn phát huy vai trò tiên phong, gương mẫu, đã và đang trở thành nguồn lực trí tuệ quan trọng, góp phần tạo ra sự bứt phá vươn lên trong phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trước những yêu cầu mới.

            3. Một số giải pháp phát huy vai trò của đội ngũ trí thức trong tiến trình phát triển đất nước gắn với việc học tập và làm theo những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Thứ nhất, nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò, tầm quan trọng của đội ngũ trí thức thông qua các đợt sinh hoạt chuyên đề, quán triệt nghị quyết của Đảng và các phong trào học tập và làm theo những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Thứ hai, gắn nhiệm vụ học tập và làm theo những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh với yêu cầu nâng cao bản lĩnh chính trị, giữ vững lập trường tư tưởng, tuyệt đối trung thành với Đảng, Nhà nước và nhân dân; tự tu dưỡng, rèn luyện bản thân của mỗi trí thức.

Thứ ba, phát động và triển khai sâu rộng phong trào"Trí thức hiến kế tham gia xây dựng đất nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa giàu mạnh, phồn vinh, tiến bước trong kỷ nguyên mới".

Thứ tư, tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo những lời căn dặn củaChủ tịch Hồ ChíMinh một cách thực chất, hiệu quả; gắn với thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 06/8/2008 về xây dựng đội ngũ trí thức trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Thứ năm, phải đưa nội dung học tập và làm theo những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh gắn với việc xây dựng và nhân rộng các mô hình điểm về “Trí thức tham gia ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và khởi nghiệp đổi mới sáng tạo” theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc giaNghị quyết số 57-NQ/TW ngày 06/8/2008  .

Thứ sáu, tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật các tỉnh thành phố để thực hiện tốt chức năng tập hợp, đoàn kết và phát huy trí tuệ của đội ngũ trí thức theo tinh thần Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 16/4/2010 Ban Bí thư (khóa X) và Kết luận số 93-KL/TW ngày 20/11/1020 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Kết luận

          Nhằm thực hiện những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong suốt những năm qua, Đảng ta đã ban hành nhiều Nghị quyết, Chỉ thị, Kết luận nhằm khẳng định vai trò của đội ngũ trí thức trong công cuộc phát triển đất nước. Tiêu biểu là Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 06/8/2008 của Ban Chấp hành Trung ương (khóa X) về xây dựng đội ngũ trí thức trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và gần đây nhất là Nghị quyết số 45-NQ/TW ngày 24/11/2023 về tiếp tục xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.

          Xây dựng đội ngũ trí thức vững mạnh toàn diện là trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, cả hệ thống chính trị và toàn xã hội để thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững đất nước trong Kỷ nguyên mới - Kỷ nguyên vươn mình của cả dân tộc như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mong muốn./.

TS. Nguyễn Minh Đức - Phó chủ tịch Liên hiệp Hội Sơn La.